تصویری از واقعیتهای تلخ اجتماعی
مجموعه تلویزیونی «زیر هشت» از جمله سریالهای شبانه تلویزیونی پرمخاطبی است كه به كارگردانی سیروس مقدم و تهیهكنندگی الهام غفوری از شبكه اول سیما در حال پخش است. این سریال پرحادثه
بیان تصویری داستانی است كه از دل زندگی مردم برآمده و لاجرم بر دل هم مینشیند، البته برخی نقصهای احتمالی در مسائل فنی و حتی پرداخت و كارگردانی آن را نباید نادیده گرفت، اما با این همه عطا در مجموعه تلویزیونی زیر هشت قصد دارد علاوه بر تحمل حبس جرمهای مرتكب شده، بیگناهی خود را در مورد جرمهای مرتكب نشده نیز ثابت كند و همین تناقض در روایت داستان كه نوشته سعید نعمتالله است، جذابیت داستان و تلاش عطا برای اثبات بیگناهی او را بیشتر كرده است.
زیرهشت، شیك ساخته نشد
الهام غفوری و سیروس مقدم در عرصه سریالسازی فعالیت زیادی دارند و آثاری چون نرگس، اغما، روز حسرت، رستگاران و زیر هشت را در كارنامه كاری خود به ثبت رساندهاند. الهام غفوری، تهیهكننده این مجموعه تلویزیونی درباره تولید این مجموعه میگوید: اواسط پاییز سال گذشته، هنگامی كه مشغول تولید سریال چاردیواری برای ایام نوروز بودیم، سعید نعمتالله طرح چند صفحهای با عنوان زیر هشت را پیشنهاد كرد؛ طرحی كه در همان خلاصهاش مشخص بود قصهای متفاوت، جذاب و البته سخت است، چرا كه داستان در فضاهایی تعریف میشد كه در تلویزیون تاكنون تجربه نشده بود یا جز در مواردی چون زیرتیغ بسیار اندك به آن پرداخته شده بود.
تشبیه فضای مجموعه تلویزیونی زیرتیغ به مجموعه تلویزیونی زیر هشت خیلی بیراه نیست، چراكه جدا از كارگردانیهای متفاوتی كه 2 داستان دارد، هر دوی این مجموعههای تلویزیونی داستان بیگناهی یك آدم و به هم ریخته شدن زندگی آدمهایی كه عاشقانه در كنار هم میزیستند را به تصویر میكشد، اما به نظر میرسد منظور غفوری از تجربههای نوین، لوكیشنهاست. این تهیهكننده ضمن تایید این مطلب گفت: كار در لوكیشنهایی چون گرمخانههای شهرداری، زندان، محل دفن زبالهها و غیره از جمله تفاوتهای این مجموعههای تلویزیونی با دیگر سریالهاست، چراكه در سریال زیر هشت، تصویری از لوكیشنهای شیك و لوكس،كافی شاپها و خانههای اشرافی دیده نمیشود.
وی با اشاره به این كه داشتن یك تیم حرفهای ملاك اصلی برای خوب از كار درآمدن این مجموعه است، گفت: برای ساخت چنین فیلمنامهای ابتدا به یك گروه حرفهای نیاز است و در عین حال بازیگران قدرتمندی را میخواهد كه از عهده نقشهای سخت و پیچیده چون كاراكترهای عطا، منصور، منیژه و... برآیند.
داستان زیرهشت در فصلهای مختلفی اتفاق میافتد. در واقع طولانی شدن زندان عطا و دیده شدن او در شرایط مختلف، نیاز به گذر زمان دارد. الهام غفوری هم گذر زمان را شرط اصلی باورپذیری داستان میداند: بیننده در زیر هشت با مجموعه حوادثی مواجه میشود كه باید برای او باورپذیر باشد و برای این باورپذیری علاوه بر داشتن بازیگران خوب و تیم حرفهای تولید باید موقعیت مكانی و فصلی خوبی هم برای پیشبرد داستان ایجاد میكردیم، به همین دلیل بزرگترین معضل تیم تولید فصل بود، چراكه چند قسمت اول فیلمنامه در زمستان با شرایط سرما، برف و یخبندان میگذشت زیرا گرمخانه در فصل زمستان معنا پیدا میكند و محل امنی برای كارتن خوابها و بیخانمانهاست و از بدشانسی، سال گذشته زمستان بیبرف و كم بارانی را داشتیم و ما مجبور شدیم با كمك حمید رسولیان (طراح صحنه) زمستان سرد و پربرفی را بازسازی كنیم، از همین رو دهها تن نمك، پنبه، پارچههای سفید و دستگاه برفساز به كارگرفتیم تا سرمای زمستان را مخاطب باور كند. مشكل بعدی گروه، مكانی به نام گرمخانه بود كه میبایست معماری خاصی داشته باشد تا بتواند 300 كارتن خواب و بیسرپناه را درخود جای دهد و به دنبال آن 300 تختخواب، تشك، پتو، ملحفه، سینی غذا و غیره... چرا كه كارگردان كار اصرار داشت تا زیرهشت را در فضاهای واقعی بسازد.
گریم كاراكترها نزدیك به واقعیت بود
تعدد كاراكتر از دیگر ویژگیهای این سریال تلویزیونی بود اما آنچه مسلم است یكی از فاكتورهای باورپذیر كردن نقشها و ایجاد تنوع در هریك از كاراكترها با توجه به شخصیتپردازیهای تعریف شده در فیلمنامه، گریم مناسب و شایسته هریك از آنها بود. حمید اسكندری، طراح گریم این مجموعه تلویزیونی درخصوص كم و كیف طراحی گریم كاراكترهای آن گفت: هریك از شخصیتها را طبق سناریو و با مشورت سیروس مقدم، كارگردان این مجموعه گریم كردم. به عنوان نمونه عطار در سناریو بهگونهای شخصیتپردازی شده بود كه در عین بیگناه بودن، باید شرور و یكدنده نشان میداد و در عین حال با اتكا به نفس بالایی در صحنه حاضر میشد به همین دلیل طی مشورتهایی كه با مقدم داشتم به گریم فعلی امیر جعفری، بازیگر نقش عطا رسیدم البته ناگفته نماند كه انتخاب امیر جعفری برای بازی در نقش عطا به من قدرت میداد آنگونه كه باید از قیافه اصلی این بازیگر به نفع فیلم استفاده كنم.
یكی از مواردی كه بسیاری از بینندگان سریالهای شبانه سیما روی آن تاكید داشتند، شباهت گریم كاراكترهای مجموعه تلویزیونی زیرهشت با سریال رستگاران بود؛ سریالهایی كه هردو از آثار همین كارگردان بود. زمانی كه این موضوع را با اسكندری مطرح كردم، این طراح گریم ضمن دفاع از كار خود این نظر را غیر قابل قبول دانست و گفت: به هیچ عنوان چنین نیست و از ابتدا این ذهنیت وجود نداشته است. در واقع حساسیت سیروس مقدم اجازه وجود چنین شباهتهایی را نمیداد، چراكه اگر یك لحظه گریمها تداعیگر كاراكتر سریال رستگاران بود، كار متوقف میشد چراكه مقدم چهرهها را همانگونه كه هست قبول دارد و به تغییرات اساسی هیچ اعتقادی ندارد. او گریمهای ظریف و بیاغراق را به شكلی كه داستان لو نرود، دوست دارد.
البته این نگرش شاید از بازی آتیلا پسیانی در دو مجموعه زیر هشت و رستگاران ناشی میشود؛ از همینرو اسكندری افزود: علی عیوضی (با بازی آتیلا پسیانی) سرطان دارد و مدام درحال شیمیدرمانی است، بنابراین تغییرات این شخصیت از طریق شیمی درمانی باید بهگونهای باشد كه هم مبین بخشی از پیام فیلم از طریق این كاراكتر باشد و هم بیماری آن برای بیننده قابل باور باشد. برای رسیدن به این منظور گروه گریم وقت و انرژی بسیاری برای رسیدن به كاراكتر عیوضی گذاشت.
وی مشورت گریمور با كارگردان را شرط مهم در آماده كردن یك بازیگر برای ایفای نقش دانست و گفت: در برخی موارد، بازیگر تنها در یك قسمت از سریال بازی میكند كه در این شرایط با گریم، این كاراكتر را پررنگ میكنیم اما در یك زمانی بازیگر طبق فیلمنامه در چند قسمت بازی میكند یا یكی از نقشهای محوری است كه به اصطلاح راكورددار است و باید طبق فیلمنامه پیش رود، در این شرایط همفكری و مشورت طراح گریم با كارگردان بسیار ضروری است.
تصویربرداری زیرهشت نامتعارف نبود
تصویربرداری یك مجموعه تلویزیونی از جمله فعالیتهایی است كه نقش تعیینكنندهای در درست دیده شدن داستان برای مخاطب دارد. تصویربرداری این مجموعه تلویزیونی هم به دلیل داشتن داستانی پر از حادثه و روایتهای رنگارنگ یكی از مهمترین و حساسترین بخشهای كار بود.
امیرمعقولی، تصویربردار این سریال علاوه بر بازیهایی كه با دوربین به فراخور داستان میكرد به شكلی متفاوت كاراكترها را به تصویر میكشید و با زوم و زوم بكهای متوالی شخصیتهای داستان را در مقاطع حساس پررنگ میكرد. البته فلاش بكهای متوالی، دوربین روی دست برای واقعی كردن لحظههای داستان و داشتن نماهایی بهتر برای درك مخاطب از جمله مسائلی هستند كه در یك سال اخیر در اغلب مجموعههای تلویزیونی بكرات با دلیل و بیدلیل دیده میشوند.
متاسفانه یا خوشبختانه تصویربرداری این مجموعه هم از این قاعده مستثنا نبوده است. امیر معقولی در پاسخ به نكات مطرح شده گفت: خوشبختانه در این مجموعه تلویزیونی هیچ حركت اضافی در جهت دیده شدن دوربین انجام نشد، چراكه لذت میبرم از تصویربرداری پلانهایی كه در عین روایت داستان برمخاطب هم تاثیر میگذارد و حالا اگر میزان تاثیرگذاری و باورپذیری یك پلان با دوربین ثابت بیشتر است، ثابت تصویربرداری میكنم و اصراری بر ایجاد حركتهای نامتعارف با دوربین ندارم.
اما خودنمایی دوربین و نشان دادن توانایی تصویربردار با نام نوآوری، یكی از پدیدههایی است كه در اغلب سریالهای تلویزیونی دیده میشود. زمانی كه نظر معقولی، تصویربردار این مجموعه تلویزیونی را جویا شدم در پاسخ گفت: قانون اولیه درحرفه فیلمسازی درعرصه سینما و تلویزیون این است كه هریك از عوامل در خدمت فیلمنامه باشند و طبعا هنر فیلمبرداری هم از این قاعده جدا نیست و من همواره به این اصل پایبند بودهام اما نكتهای كه نباید فراموش كرد، استفاده از همه امكانات و ابزاری است كه داستان را برای بیننده باورپذیر كند، بنابراین اگر گاهی دوربین حركتهای نامتعارف دارد برای كمك به حس باورپذیری در مخاطب است. در برخی موارد ممكن است فیلمنامه روایتی ساده و بدون پیچ و خم درونی داشته باشد، در این صورت ابزار تصویربرداری هم بسادگی داستان است، اما در زمانی با فیلمنامهای روبهرو هستیم كه داستانی پیچیده دارد. در این زمان بحث تصویربرداری فرق میكند و باید به ذهنیت نویسنده و كارگردان نزدیك شد. مجموعه تلویزیونی زیرهشت هم این ویژگی را داشت و برای رسیدن به ذهنیت كارگردان و جنس روایت داستان، تصویربرداری ویژهای را میطلبید.
وی افزود: هنگام تصویربرداری هرپلان، خودم را جای بیننده میگذارم و پشت ویزور قرار میگیرم تا آنچه را كه مردم میپسندند، من نیز اجرا كنم. یكی از امتیازات این مجموعه تلویزیونی، وجود بازیگران قدرتمند در عرصه سینما و تئاتر است كه بسیار تكنیكی كار میكنند و همین امتیاز دست مرا به عنوان تصویربردار باز میگذارد تا پلانهای تاثیرگذار بگیرم.
تدوین این مجموعه تلویزیونی با توجه به روایت حادثهگونه داستان، كاری حساس و در عین حال پرخطر است، چراكه فلاش بكهای متعدد به نوعی روایت خطی و تدوین موازی را درهم میریزد و تدوینگر در برخی موارد از جام كاتهای متعدد برای تعریف داستان بهره میبرد، سریال زیرهشت هم به همین منوال پیش رفته است. سیامك مهماندوست، تدوینگر این مجموعه تلویزیونی درباره این مجموعه تلویزیونی گفت: جنس فعالیتهای سیروس مقدم، سلیقه او در حرفه سریالسازی و همچنین حساسیتهای خاصی كه در كار دارد بهگونهای است كه تدوین ویژهای را میخواست، به همین دلیل فكر كردم باید ابتكار یا به نوعی ویژگی خاصی را در تدوین به كار بگیرم، از این رو سراغ جام كات رفتم تا به ذهنیت كارگردان نزدیك شوم. زمانی كه آقای مقدم طراحی اولیه تدوین را روی چند سكانس دید، شیوه جام?كاتهای پیاپی را برای كار پذیرفت. در واقع سریال زیر هشت در یك نگاه كلی از یك تدوین كلاسیك به دور بوده است و یكی دیگر از دلایل استفاده از جام كات، وجود فلاش بكهای متعدد بود و باید روش جدیدی برای ورود به فلاش بك غیر از شیوههای معمول مانند دیزالو را ایجاد میكردم به همین دلیل جام كات بهترین روش بود.
تاثیر ریتم تدوین بر جذابیت
یكی از روشهایی كه بویژه در چند سال اخیر در تدوین سریالهای تلویزیونی باب شده، تدوین به شكل كارهای سینمایی است و برای رسیدن به این منظور گاهی كاتهای پیدرپی و بیدلیلی ایجاد میشود و همین مساله بیننده را آزار میدهد. مهماندوست در پاسخ به این نكته گفت: اگر به سریالهای خارجی نگاه كنیم، متوجه میشویم در كنار تصویربرداری خوب و كارگردانی حرفهای، ریتم مهمترین عنصر است كه به كار جان میبخشد و بزرگترین مزیت آن تعریف داستان در هر قسمت به شكل متفاوت و ویژهای است كه اتفاق میافتد، از سوی دیگر ریتم تند میتواند هم پیش برنده داستان باشد و هم بازیهای خوب و حرفهای خودش را نشان دهد و به نظرم موفق هم عمل كرده است.
در سریالهایی مانند زیر هشت یا حتی تاوان به تدوینی با ریتم تند و جام كاتهای پی در پی نیاز بود، اصولا ریتم یك سریال باید تندتر از اندازه معمول باشد، چراكه در سینما بیننده یك قصه را پیگیری میكند و جلو میآید و قرار نیست قصههای متعدد و متنوع را دنبال كند به همین دلیل باید ریتم سریال تندتر باشد. در واقع هنرتدوین در سریالسازی شبیه مسابقه ریتم است تا بیننده خسته نشود و همچنین در سایه ریتم مناسب داستان سریال بخوبی تعریف شود.
جذب مخاطب یكی دیگر از دستاوردهای یك سریال با مولفههای حرفهای است و هنر تدوین سهم بسزایی در ایجاد این جذابیت دارد. مهماندوست در اینباره میگوید: خاصیت یك سریال موفق جذب مخاطب است و ریتم خوب میتواند این جذابیت را افزایش دهد، چراكه در تلویزیون قرار است مخاطب را جذب كنیم و به نوعی سریال در خدمت ریتم است، اما در سینما چنین نیست، چراكه علاوه بر تعریف داستان جنبههای هنری حرفه سینما نیز باید رعایت شود و تدوین در سینما یكی ازمولفههای هنری است.
تدوینگر سریال زیرهشت كه پیش از این تدوین سریالهایی چون نردبام آسمان و كلاه پهلوی را در كارنامه كاری خود دارد در پایان صحبتهای خود تدوین این مجموعه تلویزیونی را یك اتفاق در كارنامه كاری خود عنوان كرد و گفت: زیرهشت، موقعیت خوبی برایم ایجاد كرد و توانستم در این موقعیت فضای جدیدی برای آزمون شیوههای تازه برای خودم به دست آورم و تجربههای خوبی را نیز كسب كردم.
الهام غفوری، تهیهكننده این مجموعه هم زیرهشت را تجربه تازهای دانست و گفت: زیرهشت، اتفاقی متفاوت و جدید در عرصه سریالسازی است، چراكه داستانی اجتماعی در لایههای پایین اجتماع را دارد و سعی كرده به درون آدمهایی از طبقات متوسط و پایین نفوذ كند به همین دلیل زیر هشت را نمیتوان كم دانست، زیرا تلاش دارد تفكر بیننده را برانگیخته و او را از سطحینگری به عمق مسائل و مصائب آدمهایی از جنس عطا دعوت كند، ضمن اینكه سریال زیرهشت تولید بسیار سختی داشت و اگر حمایتهای مدیر محترم شبكه یك سیما نبود، شاید ساخت این سریال ناممكن به نظر میرسید و در انتها از آنجا كه كیفیت و پخش سالم و بیدغدغه زیرهشت برای گروه كاری جدی بود علیرضا افخمی به پروژه دعوت شد تا با كمك وی در بخش كیفی نیز زیر هشت قابل دفاع باشد.
زیر هشت حدیث مقابله با ظلم است
جدا از تعریف و تمجیدهایی كه هریك از عوامل این مجموعه تلویزیونی از كار خود داشتند، جبار آذین منتقد تلویزیونی درباره كم و كیف این مجموعه تلویزیونی گفت: زیرهشت، مجموعه جدید سیروس مقدم و همكار فیلمنامهنویس او سعید نعمتالله در حال پخش از سیماست. آنچه این مجموعه را از دیگر آثار مقدم و حتی مجموعه موفق رستگاران متمایز میكند، نگاه چند بعدی این سریال به معضلات اجتماعی و خانوادگی است. او قهرمانهای خاكستریاش را از میان لایههای پایین اجتماع انتخاب كرده و از این زاویه به بررسی گوشهای از مسائل اجتماعی میپردازد، به این معنا كه تاثیرات اجتماعی و طبقاتی پول و ثروت، فقر و نداری گرچه به صورت تحلیلی و عمقی در این مجموعه جایی ندارد اما زمینههای رفتاری و زندگی آدمها را شكل میدهد. در چنین فضایی كه انسانها زخم خورده در كنار یكدیگر قرار میگیرند و تماشاگر میتواند آنها را در گوشه و كنار زندگی اجتماعی ببیند؛ كسانی كه در فهم زندگی و دل واقعیتها حیات دارند و زیست میكنند آماج جهالت و كجروی هستند. هرچند نگاه چندبعدی زیرهشت به زندگی اجتماعی میتوانست مجموعه را به عنوان یك اثر تراژدیك اجتماعی جذاب كند، اما چون محدوده نگاه عطا به زندگی از زاویه عشق و انتقام است، زیرهشت از حالت تراژدی اجتماعی به تراژدی فردی میل میكند و حدیث مقابله و مبارزه فرد علیه ظلم و بیدادگری، محور قرار میگیرد؛ روندی كه در زندگی انسانها در ابعاد مختلف جریان داشته و زارممد در فیلم تنگسیر و قیصر كیمیایی نمونه مشهور سینمایی آن است. وی افزود: زیر هشت به عنوان یك تراژدی تلویزیونی تماشایی است، آنچه تاكنون از این مجموعه ارائه شده، تركیبی قابل تحمل از فیلمنامه به نسبت خوب كارگردانی جمعوجور، شخصیتهای آشنا، ماجراهای ملموس و فضاسازیهای مناسب است كه از منظر مجموعهسازی ادامه و پایان مقبولی را برای آن نوید میدهد.
پریسا ساسانی
نظرات( )
